Η Ελληνική Επανάσταση αποτελεί κορυφαίο γεγονός της διαχρονικής ιστορικής πορείας του ελληνισμού, αλλά και της παγκόσμιας ιστορίας, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά το 19ο αιώνα. Εκδηλώθηκε σε μια μεταβατική περίοδο για το (δυτικό) κόσμο και έχει προεκτάσεις κοινωνικές, εθνικές, πολιτικές και οικονομικές και μόνο σε ένα τόσο ευρύ πλαίσιο θα μπορούσε να ερμηνευθεί. Στη διεθνή βιβλιογραφία απαντά ως «ο ελληνικός Αγώνας για την Ανεξαρτησία» (The Greek War for Independence), τίτλος το λιγότερο τιμητικός, αν αναλογιστεί κανείς ότι πέραν της δικής μας Επαναστάσεως μονάχα μία ακόμα (Η Αμερικανική), έχει αποκληθεί (αγώνας για) Ανεξαρτησία (independence). Όποια άλλη, χαρακτηρίζεται απλώς και μόνο ως Επανάσταση (Revolution). (Τhe French Revolution- 1789, the Balkan Nations’ Revolutions-1870, The Russian Revolution-1917 κ.α.)
Στις αρχές του 19ου αιώνα, τα ελληνικά εμπορικά πλοία έχουν μονοπωλήσει σχεδόν το μεσογειακό εμπόριο συνεπεία του ναυτικού αποκλεισμού που έχει επιβάλλει στις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις (πχ Αγγλία) ο Ναπολέων (1799-1814). Οι Έλληνες κερδίζουν σε χρήμα και εμπειρίες, γνωρίζουν τις σημαντικότερες ιδέες της Ευρώπης, ενώ το πνευματικό κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού τούς φέρνει σε επαφή με την αρχαία τους κληρονομιά. Η πτώση του Ναπολέοντα στο Βατερλώ (1814) ανατρέπει αυτή την κατάσταση οικονομικής ευρωστίας ορισμένων ελληνικών εμπορικών κύκλων, καθώς η Αγγλία επιστρέφει στη Μεσόγειο ως μεγάλη ναυτική Δύναμη. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε από εμπόρους, σε σημαντική παροικιακή-εμπορική πόλη του ελληνισμού (Οδησσός), μόλις ένα χρόνο μετά την ήττα του Ναπολέοντα και την επιστροφή των μεγάλων ναυτικών δυνάμεων στη Μεσόγειο, που έπληξε τα συμφέροντα των μεγάλων ελληνικών οικονομικών παραγόντων.
Φυσικά, η Ευρώπη του α΄ τετάρτου του 19ου αιώνα (1800-1825) γνώρισε πολλές επαναστάσεις, σχεδόν όλες τους όμως ήταν κοινωνικές (πχ Carbonari στην Ιταλία). Η Φιλική Εταιρεία θα αποφασίσει και θα προετοιμάσει μια άλλου τύπου επανάσταση • μια Επανάσταση Εθνική, και μάλιστα εθνικο-απελευθερωτική. Βέβαια, η επανάστασή μας δεν ήταν η πρώτη εθνική επανάσταση! Είχε προηγηθεί εκείνη των Σέρβων το 1804 [1] . Ήταν όμως ή πρώτη που πέτυχε το σκοπό της και, γι΄ αυτό το λόγο, λαμβάνει το προσωνύμιο “War for Independence” και διαχωρίζεται από τις υπόλοιπες «Επαναστάσεις» (Revolutions).
Το κλίμα στην Ευρώπη δεν είναι καθόλου φιλικό για Επαναστάσεις αυτήν τη περίοδο. Μετά το τέλος των Ναπολεόντιων Πολέμων οι μεγάλοι της γηραιάς ηπείρου συνασπίζουν μια Συμμαχία με μόνο σκοπό να στηρίξει τα απολυταρχικά καθεστώτα και τις μεγάλες αυτοκρατορίες, συντρίβοντας όποιο επαναστατικό κίνημα. Μέσα σ΄ αυτές τις Αυτοκρατορίες συγκαταλεγόταν και το Οθωμανικό Κράτος [2] . Οι Ευρωπαϊκές Δυνάμεις αποφάσισαν ότι αυτό θα έπρεπε πάσει θυσία να διατηρηθεί ανέπαφο. Σ’ αντίθετη περίπτωση, αυτές θα αναγκάζονταν να εμπλακούν σε πόλεμο μεταξύ τους για την επικράτηση στα οθωμανικά εδάφη του ενδιαφέροντός τους. Με τη διατήρηση όμως του υπάρχοντος status quo στην περιοχή, οι ευρωπαίοι θα εκμεταλλεύονταν επ’ άπειρον την Οθωμανική Αυτοκρατορία, εμπορικά και οικονομικά .
Όταν εκδηλώθηκε στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας (σημερινή Ρουμανία - πολύ κοντά στην Οδησσό), η Ελληνική Επανάσταση, η Ιερά Συμμαχία των ευρωπαϊκών Απολυταρχιών είχε μόλις συντρίψει μια σειρά κινημάτων στην Ιταλία. Ένα μήνα μετά την αποτυχία του κινήματος του Υψηλάντη στο Δούναβη, η Επανάσταση μεταφέρεται στη γνωστή μας Ελλάδα, και κυρίως, στην Πελοπόννησο (τέλη Μαρτίου 1821). Με τον Αγώνα των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία γεννιόταν μια επιπλοκή του Ανατολικού Ζητήματος : Το Ελληνικό Ζήτημα. Οι δυνάμεις κράτησαν στάση αναμονής απέναντι στον Ελληνικό Αγώνα.
Στην Ευρώπη, οι Έλληνες έδωσαν έναν τεράστιο αγώνα για να αναγνωριστεί από τις Δυνάμεις το δικαίωμά τους για Ανεξαρτησία. Τις προσπάθειές τους συνέδραμαν και οι πολλοί Φιλέλληνες της Ευρώπης. Ο αυστριακός Καγκελάριος Μέττερνιχ, ορκισμένος εχθρός όλων των Επαναστάσεων, τάχθηκε από την πρώτη στιγμή εναντίον του Αγώνα των Ελλήνων, ζητώντας από τις Δυνάμεις να λάβουν μέτρα για την καταστολή του κινήματος. Η ανάληψη από το Γεώργιο Κάνιγκ καθηκόντων υπουργού εξωτερικών της Αγγλίας ωφέλησε τα ελληνικά πράγματα, εφόσον αυτός πέτυχε τη μεταστροφή των Δυνάμεων υπέρ των ελληνικών αιτημάτων. Η επιρροή του οδήγησε και στη σύναψη των δύο περιβόητων Δανείων της Ανεξαρτησίας, με τα οποία θα χρηματοδοτούνταν ο Αγώνας.
Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΤΗΣ 25ης ΜΑΡΤΙΟΥ – TA ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ
Οι ιστορικοί δεν μπορούν να καταλήξουν πότε ακριβώς ξέσπασε η Επανάσταση στην Πελοπόννησο. Το μόνο βέβαιο είναι πως ξεκίνησε γύρω στις 20 Μαρτίου, στην ευρύτερη περιοχή της Μεσσηνίας. Το ελληνικό κράτος επέλεξε να την γιορτάζει κάθε 25η Μαρτίου, μνημονεύοντας ένα γεγονός που οι ιστορικοί αμφισβητούν: την ύψωση ενός λαβάρου, μιας σημαίας, από τον πατέρα Γερμανό, μητροπολίτη Παλαιών Πατρών, στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας. Άσχετα με το αν το γεγονός αυτό συνέβη πραγματικά, (σημειωτέον ότι ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δε βρισκόταν καν στην Αγία Λαύρα στα τέλη Μαρτίου), είναι ενδεικτικό του επαναστατικού κλίματος της εποχής: Έλληνες χωρικοί, κλέφτες και αρματολοί, οπλαρχηγοί, νέοι μορφωμένοι στην Ευρώπη, ιερείς και μοναστήρια, ακόμα και η άρχουσα τάξη, όλοι τους, ενεπλάκησαν με κάποιον τρόπο στο γενικό αναβρασμό.
Η Επανάσταση στην Ελλάδα ευδοκίμησε και τα κατορθώματα των επαναστατημένων Ελλήνων κυκλοφορούσαν παντού στην Ευρώπη ως πρώτη είδηση. Ύστερα από πολυάριθμες συγκρούσεις και ιδίως την πολιορκία της Τριπολιτσάς και τις νίκες στη Γραβιά, το Μακρυνόρος, τα Βασιλικά, ελευθερώθηκαν μεγάλες περιοχές. Την πρωτοχρονιά του 1822 ανακηρύχθηκε από την Α’ Εθνοσυνέλευση των Ελλήνων στην Επίδαυρο η «Πολιτική ύπαρξις και ανεξαρτησία του Ελληνικού Έθνους». Το 1822 και 1823, με τη συντριβή του Δράμαλη από τον Κολοκοτρώνη, την ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη και πολλές αλλεπάλληλες νίκες, ο Αγώνας εδραιώθηκε.
Από το 1824 ξεκίνησε η μεγάλη κάμψη της Επανάστασης, καθώς εκδηλώθηκαν δύο ελληνικοί εμφύλιοι πόλεμοι, που εξανέμισαν τα χρήματα των Δανείων από το εξωτερικό, αλλά και η σθεναρή αντίδραση του τουρκο-αιγυπτιακού στρατού και στόλου. Η Επανάσταση έσβησε στην Κρήτη, την Κάσο και τα Ψαρά, ενώ μετά την αποβίβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο το 1825, κινδύνευσε και το ίδιο κέντρο των επαναστατών. Ο Κολοκοτρώνης ανέλαβε να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ με κλεφτοπόλεμο. Τον ίδιο χρόνο ξεκίνησε και η δεύτερη και τελική πολιορκία του Μεσολογγίου. Τον Απρίλιο του 1826, Κυριακή των Βαΐων, έπειτα από πολύμηνη πολιορκία, οι Μεσολογγίτες -πεινασμένοι και εξαθλιωμένοι- αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν έξοδο από τα τείχη και κατά μέτωπο σύγκρουση και, όπως ήταν αναμενόμενο, σφαγιάστηκαν όλοι. Η είδηση της ηρωικής εξόδου και της αυτοθυσίας των αδούλωτων υπερασπιστών του κατεστραμμένου πια Μεσολογγίου, έκανε τον γύρο του κόσμου και συζητιόταν για μήνες. Στα κοινοβούλια πολλών χωρών (πχ. Κούβα), τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή στη μνήμη των πεσόντων, ενώ η παγκόσμια κοινή γνώμη στράφηκε υπέρ των ελληνικών διεκδικήσεων.
Τότε, στη δυσκολότερη στιγμή για την Επανάσταση, επενέβησαν οι Δυνάμεις, και μάλιστα έμπρακτα: Στις 8/20 Οκτωβρίου 1826 οι ευρωπαϊκοί στόλοι αντιμετώπισαν τον τουρκοαιγυπτιακό στο Ναβαρίνο (στα ανοικτά της Πύλου) [3] . Η συντριπτική ήττα του οθωμανικού στόλου και ο ρωσοτουρκικός πόλεμος που ακολούθησε, οδήγησαν σε μια σειρά διεθνών συμφωνιών με τις οποίες οι Δυνάμεις και η Τουρκία αναγνώριζαν τα δικαιώματα των Ελλήνων. Με την τελευταία από αυτές, το 1832, ιδρύθηκε το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος με βόρεια σύνορα τη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού.
Οι ιστορικοί δεν μπορούν να καταλήξουν πότε ακριβώς ξέσπασε η Επανάσταση στην Πελοπόννησο. Το μόνο βέβαιο είναι πως ξεκίνησε γύρω στις 20 Μαρτίου, στην ευρύτερη περιοχή της Μεσσηνίας. Το ελληνικό κράτος επέλεξε να την γιορτάζει κάθε 25η Μαρτίου, μνημονεύοντας ένα γεγονός που οι ιστορικοί αμφισβητούν: την ύψωση ενός λαβάρου, μιας σημαίας, από τον πατέρα Γερμανό, μητροπολίτη Παλαιών Πατρών, στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας. Άσχετα με το αν το γεγονός αυτό συνέβη πραγματικά, (σημειωτέον ότι ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δε βρισκόταν καν στην Αγία Λαύρα στα τέλη Μαρτίου), είναι ενδεικτικό του επαναστατικού κλίματος της εποχής: Έλληνες χωρικοί, κλέφτες και αρματολοί, οπλαρχηγοί, νέοι μορφωμένοι στην Ευρώπη, ιερείς και μοναστήρια, ακόμα και η άρχουσα τάξη, όλοι τους, ενεπλάκησαν με κάποιον τρόπο στο γενικό αναβρασμό.
Η Επανάσταση στην Ελλάδα ευδοκίμησε και τα κατορθώματα των επαναστατημένων Ελλήνων κυκλοφορούσαν παντού στην Ευρώπη ως πρώτη είδηση. Ύστερα από πολυάριθμες συγκρούσεις και ιδίως την πολιορκία της Τριπολιτσάς και τις νίκες στη Γραβιά, το Μακρυνόρος, τα Βασιλικά, ελευθερώθηκαν μεγάλες περιοχές. Την πρωτοχρονιά του 1822 ανακηρύχθηκε από την Α’ Εθνοσυνέλευση των Ελλήνων στην Επίδαυρο η «Πολιτική ύπαρξις και ανεξαρτησία του Ελληνικού Έθνους». Το 1822 και 1823, με τη συντριβή του Δράμαλη από τον Κολοκοτρώνη, την ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη και πολλές αλλεπάλληλες νίκες, ο Αγώνας εδραιώθηκε.
Από το 1824 ξεκίνησε η μεγάλη κάμψη της Επανάστασης, καθώς εκδηλώθηκαν δύο ελληνικοί εμφύλιοι πόλεμοι, που εξανέμισαν τα χρήματα των Δανείων από το εξωτερικό, αλλά και η σθεναρή αντίδραση του τουρκο-αιγυπτιακού στρατού και στόλου. Η Επανάσταση έσβησε στην Κρήτη, την Κάσο και τα Ψαρά, ενώ μετά την αποβίβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο το 1825, κινδύνευσε και το ίδιο κέντρο των επαναστατών. Ο Κολοκοτρώνης ανέλαβε να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ με κλεφτοπόλεμο. Τον ίδιο χρόνο ξεκίνησε και η δεύτερη και τελική πολιορκία του Μεσολογγίου. Τον Απρίλιο του 1826, Κυριακή των Βαΐων, έπειτα από πολύμηνη πολιορκία, οι Μεσολογγίτες -πεινασμένοι και εξαθλιωμένοι- αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν έξοδο από τα τείχη και κατά μέτωπο σύγκρουση και, όπως ήταν αναμενόμενο, σφαγιάστηκαν όλοι. Η είδηση της ηρωικής εξόδου και της αυτοθυσίας των αδούλωτων υπερασπιστών του κατεστραμμένου πια Μεσολογγίου, έκανε τον γύρο του κόσμου και συζητιόταν για μήνες. Στα κοινοβούλια πολλών χωρών (πχ. Κούβα), τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή στη μνήμη των πεσόντων, ενώ η παγκόσμια κοινή γνώμη στράφηκε υπέρ των ελληνικών διεκδικήσεων.
Τότε, στη δυσκολότερη στιγμή για την Επανάσταση, επενέβησαν οι Δυνάμεις, και μάλιστα έμπρακτα: Στις 8/20 Οκτωβρίου 1826 οι ευρωπαϊκοί στόλοι αντιμετώπισαν τον τουρκοαιγυπτιακό στο Ναβαρίνο (στα ανοικτά της Πύλου) [3] . Η συντριπτική ήττα του οθωμανικού στόλου και ο ρωσοτουρκικός πόλεμος που ακολούθησε, οδήγησαν σε μια σειρά διεθνών συμφωνιών με τις οποίες οι Δυνάμεις και η Τουρκία αναγνώριζαν τα δικαιώματα των Ελλήνων. Με την τελευταία από αυτές, το 1832, ιδρύθηκε το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος με βόρεια σύνορα τη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού.
ΠΡΟΣΩΠΑ
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: Στρατηγός της Επανάστασης και αρχηγός του Αγώνα στην Πελοπόννησο. Γεννήθηκε στα 1770 στο Ραμαβούνι Μεσσηνίας. Καταγόμενος από οικογένεια κλεφτών, κατέφυγε στη Ζάκυνθο, όπου σημείωσε πατριωτική δράση. Τίθεται διαδοχικά στην υπηρεσία του ρωσικού και αγγλικού στρατού, πριν μεταβεί τελικά στην Πελοπόννησο, όπου θα αναδειχθεί αρχηγός της Επανάστασης. Μεγαλύτερα επιτεύγματά του η άλωση της Τριπολιτσάς, η εκμηδένιση της στρατιάς του Δράμαλη, ο πόλεμος νεύρων που διεξήγαγε απέναντι στον Ιμπραήμ, αλλά και η ενίσχυση του φρονήματος των Ελλήνων. Η δίωξη και σύντομη φυλάκισή του από τους Βαυαρούς του Όθωνα, μπορεί να ερμηνευθεί ποικιλοτρόπως. Πέθανε το 1843.
Γεώργιος Καραϊσκάκης: Αρχηγός των επαναστατών στη Στερεά Ελλάδα μετά την πτώση του Μεσολογγίου. Άγνωστο πότε γεννήθηκε, σαφώς νεώτερος του Κολοκοτρώνη, ο "γιος της καλόγριας", εξελίχθηκε σε κορυφαία μορφή της Επανάστασης, μετά τη δράση του στο Καρπερνήσι, τα Άγραφα, το Αγρίνιο, την Αθήνα. Σκοτώθηκε (ή δολοφονήθηκε) τον Απρίλη του 1827 σε μια συμπλοκή κατά τα γεγονότα της Μάχης της Αθήνας.
Κλέφτες και αρματολοί: Άτακτα ένοπλα τμήματα που δρούσαν αρκετές δεκαετίες πριν την Επανάσταση, πραγματοποιώντας επιθέσεις φθοράς και ληστρικές επιδρομές. Ειδικά οι αρματολοί, είχαν αρχικά οριστεί από την οθωμανική διοίκηση να προστατεύουν τα εμπορικά περάσματα στην Αυτοκρατορία, συχνά όμως υπέπιπταν στην κατηγορία των Κλεφτών. Όταν ξέσπασε ο Αγώνας , τα τμήματα αυτά ήταν ουσιαστικά τα μόνα ετοιμοπόλεμα, που μπορούσαν να τεθούν στην υπηρεσία της Επανάστασης.
Σημειώσεις -Παραπομπές
1. Παρόλο που έχουν διατυπωθεί πολλές και διαφορετικές απόψεις σχετικά τον εθνικό χαρακτήρα εκείνου του σερβικού εγχειρήματος, έχει επικρατήσει η Σερβική Επανάσταση του 1804 να θεωρείται ως η πρώτη εθνική.
2. Το ερώτημα «ποια πρέπει να είναι η τύχη της Οθωμ. Αυτοκρατορίας: διατήρηση ή διάλυση;», καλείται Ανατολικό Ζήτημα.
3. Έχει μάλιστα ειπωθεί ότι χωρίς τη συνδρομή των Δυνάμεων στον Αγώνα, το ελληνικό Έθνος δε θα είχε κατορθώσει να απελευθερωθεί. Η ιστορία όμως δε στηρίζεται σε υποθέσεις και εκτιμήσεις, αλλά στα γεγονότα που πραγματικά συνέβησαν...
Γιώργος Β. Μπιτσικώκος, Ιστορικός
